Constitutional Leaflet Chin

Constitutional Leaflet Chin

Laitlang Tanghra Rizalh

Khonumtung thawngpang bu nih an hun ttial mi ah Laitlang tanghra rizalh cu 16.38 asi tiah an ttial. 2010 chungah laitlang in camepuai a phimi hi, nu 3828 le pa 4878 asi i milu an zate ah minung 8706 an si. Hi chung hin, a awngmi cu milu 1426 an si, pa 651 le nu 775 an si hna.

Subject 5 in minung pakhat kungthu a hmuh. Subject 4 in minung pakhat, Subject 3 in minung pahra le Subject 2 in minung pasarih nih an kan hmuh piak. Cun, Subject 1 in minung 83 nih an hmuh.

Laitlang tanghra camepuai tuahnak hmun 12 chungah Tonzang peng in 24 % in an awng cun Paletwa peng in 7.84 % in an awng ve.

Atu lio Laitlang siang ca cawnnak Director cu Mr. Mit Su asi.

Akonglam; Hakha-Dauchim-Hmandaw lam Pathian thangthat thlacamnak

Dawtmi laitlai unau vialte,

21.5.2010 Friday ni ah Hakha-Dauchim-Hmandaw lam limnak caah Pathian sinah apnak le thangthat lawmhnak thlacam nak cu Dong tiva ah tlamtling te in kan tuah khawh. Program hmannak cu atanglei bantuk in a si- (HBA, HBC, HKBC, MABC Pastors pawl le Komiti upa pawl, khuate lei upa le mipi 200 renglo an nit tel. )

- Pu Thla Thawn nih Chairperson a tuan , ramdang lei lawmhnak kuat mi email pawl a thanh.

- Zapi ‘ Ahme ram Laitlang timi hla kan sa.

- Pu That Mang Le Pu kio Hlun, Loel Ling (Muko editor) le Win Aung ( Sheh maungtu upa) nih bia an chim.

- Nu Fam Thlia (Firti) ramhla solo a sak.

- Rev. Chan Chum (HKBC) nih thangthat, ap nak le thluachuah hal nak thla a cam.

- Nu Ngun Hawi Iang (Hata) nih solo a sak.

- Lasawng le roca pek nak ah; Sheh mawng pawl roca anpek hna. Lam cawh lio ah afel aazuam bik khua paw kha roca le laksawng pek nak an tuah; 1st ah Farrawn khua, 2nd ah Lung Hnan khua, 3rd ah Hata khua an si.

- Laimi, acozah, lam cawh nak in aatel mi vialte le ramchung ramleng tha a pe mi a bawm mi vialte , komiti vialte caah Rev. Ceu Nawl (MABC GS) nih thla a cam.

- HBA AGS Rev.Hram Zel nih HBA aiawh in komiti lutlai Pu That Mang sin ah lam caah lawmhnak le bawmhnak laksawng a pek.

- Nu Hlawn Sung ( Dauchim) nih “ Lairam kan kaltak lai lo” timi solo a sak.

- Rev. Paul Tum Ceu nih phung a chim,” Laimi hi chan tiluan nih akan hrawh maw, akan thanchoter timi ruah ahau, Kan lung a rual a hau, Lai thancho nak akan donkhan tu cu, hnahchuahnak le kanmah zon lawng kan ni ruah mi hi a si, ram thangcho cia cu hmailei can saupi ca an ruat an tuan, Athangcho lio mi cu, nihin thaizing ca an ruah, Athangcho lo mi cu mah zon le hmuhtem nak lawng an ruat, GCCF a um cang i Lairam kan kaltak lai lo, ramleng in kan ni bawm hna lai i kan tuan lai timi tinh mi kan ngei” a ti. ramdang um mi ram 18 i Laimi zeizat kan um
cang timi zong 2009 GCCF cazin ning in akan thanh.

- Rev. Hram Zel (HBA AGS) nih dongnak thluachuah akan pek.

Dongtiva i thlacam nak cu tlam a tling tuk. Pathian hnatlak nak le bawmhnak ruang ah a si ko. Hmailei ah atam deuh in tuanvo atang rih leiba tampi kan ngei rih. Pu Joel Ling nih atimi cu; “ Hakha in Dongtiva tiang , lamthluan zeitluk har dah a si hnga, lungpang ahar tuk an timi cu zeitik dah ka hmuh lai tiah ka ngiat leng mang i Dong tiva tiang ah ka hmuh tunglo” ati. Atu hi lam hmui zoh ning in akal kho rih lo i remh than ding le Dongtiva hlei donh ding le furthal lam awn ding ah tuanding tamtuk atang rih, Pathian thangthat bu le hi lam caah thazang ruahnak phaisa le bawmh nak phunphun in akan petu nan zapi cung ah lunglawmh nak tampi kan ngei.

Pu Hram Ceu
Komiti Aiawh in

Source : Laiforum biaruahnak ah Pu Hram Ceu nih 22th May, 2010 ah athlahmi ca asi.

Aizawl (Lengpui) Airport & Lairam Airport?

A cunglei hmanthlak hi, Mizoram nih an i ngeihmi Lengpui Airport hmanthlak asi. Hi tluk fingtlang asannak hmuhma le nelrawn a tlawmnak hmun ah, hi tluk airport tha an ngeih khawhmi cu, lung ai lawm tuk. Laimi le Mizo cu aa naihniam tukmi miphun kan si caah, kan unau hna ram nih hi bantuk airport an ngeih khawhmi hi, kan mah Laimi ca zong ah lunghmuih awk tlak le zohchunh awk tlak thil pakhat asi ko tiah ka ruat tawn. Kawlram le Kalaram ram i kan um lio ahcun, miphun dangdang bantuk kan lo ko nain, ramdang hna i kan i hmuh tik hna le kan tuanbia chim tik ahcun, miphun khat ngaingai, holh tlawmte lawng aa dangmi kan rak si zia kha a lang ngaingai. Cucaah Mizoram nih hi tluk airport tha hna an ngeih tik ah, lawmhpi lo awk a tha lo.

Lengpui Airport hi, a cheu nih Aizawl Airport ti zong ah an auh. A ruang cu Aizawl khualipi ca deuh ah tuahmi asi caah a si. Cun a lam zong a nai caah a si fawn. Hi Lengpui Airport hi, nifatin tein Kolkata le Guwahati ah vanlawng pehtlaihnak an ngei. Cun Imphal khua he zarhkhat ah voi 3 pehtlaihnak an ngei. Kalaymyo Vanlawng tumnak nak hmanh in a hlunghlai deuh tinak asi i, a men lo ngaingai.

Hi Lengpui Airport hi, Aizawl in KM 32 a hlatnak ah a um. Mizoram ah a pakhatnakbik airport lian an ser hmasatbikmi a si. India Nichuahchaklei ramkulh dihlak ah lianh ah pahnihnak asi. A sau hi metre 2,500 a si. A pawngkam ah tiva fatete tampi an um; zeitindah vanlawng a tum ngam hnga ti awk tlak asi ve ko rua. Hi bantuk hmunhma ah hitluk ropuimi vanlawng tumnak an tuahmi hi cu, an men lo taktak. Hi Airport saknak ah Rs. 97.92 Crore (979.20 million) an dih. An sakning hi a rang ngaingai i, kum hnih le thla hnih ah an lim. Airport sersiam hi December 1995 in an thawk i, February 1998 ah an lim. Hi airport an ser hlan ah hin, Aizawl in a naibikmi tlanglawng dinhnak hmun, Bairabi cu KM 130 (81 miles) a hla; a naibikmi airport Silchar cu KM 205 (127 miles) a hla. Hakha in Kalaymyo khan a si. Mizoram nih hi tluk airport tha an ngeih khawh lio ah, kan nih Lairam ahcun vanlawng tumnak cu van chim lo, bus station hmanh kan ngei rih lo.

Lengpui Airport kong ka ruah fate Lairam kong ka ruat ve tawn. Lairam ah airport a um kho ve hnga lo maw? Hakha khua zong a lian tawk ve ko cang i, abik in Hakha kha khua pawng hrawng hna ah hei um kho ve sehlaw, Lairam caah zeitluk in dah a va that hnga? Hlan deuh ah, Hakha Airport caah Haithlan an rak cawh hrulh bal i an puitlinh kho lo. Cuticun hmunhma dang zong zoh lo in, an ban thai. Ziah Hakha khuakap taktak i a um lo zong ah, Hakha in motor in phak khawhnak hmunkhat ka khat tal ah vanlawng tumnak a um kho ve ding a um hnga lo maw? Hmunhma kan ngeih lo ruang ah maw asi? Kan kawl lo ruang ah maw asi? Idea kan ngeih lo ruang ah maw asi? Zeidah a kan khamtu asi hnga?

Hlan ah, Thantlang khua pawng, Hmunthar khua zong hi, an rak caihphai hrulhhralh. Hihi hmunhma a rem taktakmi a si. Tlang nih a ceh deuh caah vanlawng tumnak a har deuh lai ti a si. A cheu nih Thantlang khua pawng, Pawhtawrawn hna an rak zoh pah hawi. A cheu nih Gangaw phak lai Cengtum naihniam deuh ah an rak sawhkhih ti a si. An zate in aa tlolh viar. Cuticun nihin ni ahcun, Lairam ah vanlawng tumnak sersiam ding cu, chun mang bantuk asi cang. Zeidah a ruang a si hnga? Democracy kan si lo mi le kan thancho lo mi maw a ruang asi hnga maw? Hmunhma tha kan ngeihlo mi dah? Asiloah a taktak (practical) ah a cang kho taktaklo dingmi hmunhma an rak thim caah dah a si? Asiloah kan ram le miphun caah kan duh a fah lo bia le rak tan taktak lo ruang ah dah a si hnga? Asiloah cozah thapeknak pakhat hmanh aum lo ruang ah dah a rak si hnga?

Nihin ni ah, Mizoram cu airport tha ngai an ngei kho i, international level taktak in khua an sa kho cang. Kan nih Lairam ah tah zeitik ah dah Hakha Airport hna a um khawh ve te lai? Zeicadah kan nih Lairam ah airport kan ngeih khawh ve lo? Hmunhma kan ngeih lo caah maw a si? Kan kawl lo caah dah hmunhma kan ngeih lo? Asiloah cozah chiatkhat ruang ah dah? Hakha hrawng theng asilo zong ah, nikhatkhat ah Lairam airport tah a um kho ve te hnga maw? A dang thli cung in an zuan lio ah, kan nih vawlei in chan zeizat tiang dah kan kal rih lai?

Hai Vung Lian

5128 Maple Valley Dr.

Columbus, Oh 43228

Tel: 614-853-3490 (H); 614-625-6128 (C)

Chins in the US 2010 census to be recorded as Burma Chins

A cunglei tlangtaar he pehtlaiin ceihhmainak tam pah tialmi rel a si tikah zapi caah theihthlei ngai cu a si ko. US Census 2010 ca lawngah a si ko nain hi hnuah cun ramdang Zurop, Australia, le ram dang zongah a peemmi kan Laimi tampi hna caah mahle miphun min (race) tialnak ah tampi a hnorsuan, a huap chih ko ve caah ramdang lei zongin rak i ruah cio a herh ngai tiah hmuh a si caah mahle phanhnak ram dirhmun in hmuhtonmi tlawmpal tial ka duh ve ko.

Kan miphun cu Taluk ram in a rak peemchuk i atu Laitlang/ram ah khua kan sa ti cu ahohmanh nih el awk a um lai lo dah! El awk a ummi belte cu Chin timi min hi a si. Kanmah le kanmah cu Chin kan si tiah aho te holh le tuanbia hmanh ah a um lo ti cu nihin tiangah cun theih khawh a si. Chin kan si ko tiah nihin ni tiangah Taluk ram ah va kal riangmang in kum saupi Chin Miphun Thawhkehnak kong (tuanbia, Arfitacts, ... Archeological evidence .. ) hlathlai (research tuah) in "hi bak kan si" tiah a chuahpimi a um kan hmu/thei rih lo. Research paper, capar, cabia tu cu a tampi ko. Asinain miphundang (foreigners) nih an kan auhnak le an kan theihhngalhnak kan miphun min cu Chin (Khiang) a si timi cu 1000% in a hmaanmi a si, el khawh a si ti lo. Laimi vialte Lungrualnak a kan petu min cu Chin hi a si tiah ka pom ve.

Chin timi min hi vawleicung cozah nih an pom maw? timi zawnah hin ruahnak tial ka duh. Nihin ni tiangah cun Singapore ah hin Laimi zong tampi zong nih PR zong kan hmuh pah lengmang cang tikah kan miphun min tialnak zawnah hin Nationality kha zoh in tial a si tikah Form kan tial tikah Nationalilty zawnah hin Myanmar, tiah a si caah Burmese timi miphun min in kan um. Race zawnah hin Chin tiah kan tial ko nain kan Race min cu kan Nationality kha a si cang. Bianaah Bangali, Sikh, Punjabi, Tamil hna zong hi an ram India ah cun race a phunphun an si ko nain Singapore ah PR maw Citizen maw an si tikah cun an race min cu Indian ti a si cang. Tamil, Punjabi ti bantuk a um kho ti lo. Kanmah zong hi kan Singapore Identity Card ah hin Hin ti kan si kho ti lo, Burmese ah kan tla dih. Kan duhmi cu a si hrimhrim lo.

Chin kan si tiah i ti khawhnak zalonnak ram ah a ummi Laimi hna tal nih hin cun nan Race min ah CHIN tiah nan i ti cio dingin kan in duhpiak ngai hna. Burmese Chin or Burma Chin nan ti lo ahcun US Census ah kan in khumh hna lai lo tiah cunglei in order a um balte ahcun phundang in a si ko hnga, zeihmanh ruahnak kan in pe kho hna hnga lo. An ram nan um caah an ram uknak phungnawl cu nan zulh a hau hrim ko. Zalonnak ram ah nan um ko i mahle miphun min nanmah tein i chim khawhnak nawl (human rights) nan ngeih ko ahcun ziah Burmese le Burma telh chih cu nan duh peng rih ko? Burma telh loin zeihmanh nan tuah kho ti lo maw? Pathian nih hin miphun pakhat dirhmun in a min ah Chin tiah a kan sermi hi kan theihthiam lo caah maw a si, kan i za lo ruangah dah a si. Kawlram chungah kum zeizat dah kan miphun ning piin sal ah kan taan cang hnu zongah hin zalonnak ramdang phanh cang hnu tiang zongah (an sal kan si rih ko tinak langhternak) an min (Burma) telh chih lo cun kan si kho hrim lo ti maw a si rih ko hnga? I totally cannot believe it! Vawlei pumpi nih Chin tiah an kan theihmi zeirel lo bia a si tiah ka zumh. Malaysia le India i UNHCR nih Chin Refugee an laakmi hi Burma ralkap cozah nih a kan hrem, miphun hlohralnak tuah le Nuhrin Covo a buar tuk caah an miphun a loral sual lai tiah humhim in Dornak a kan pekmi a si ti cu kan zumh ko. Burma Chin tia ruangah Laimi caah zei bantuk political gain dah a um hnga cu kan theithiam ve lo. "China ram i Chin an um ve ruangah an kan Kawlram (Burma) ummi CHIN kan si tiah an kan thei sual lai lo" tiah reason pekmi kha cu kannih cu kan ei kho lo. Kan hnasen a tla lo, kan chung a pil kho hrim lo. Cuti kan ti lengmang ahcun Hakha Chin, Tedim Chin, Falam Chin, Burma Chin, Burmese Chin, Asian Chin, American Chin, Australian Chin, Singaporean Chin, Malaysian Chin ... cu Chin, kha Chin .... tiah a dong kho ti lai lo. "We are one in Chin" ti zong hi chim len awk a si ti hnga maw?

Chin or Chins kong ah khan cun British le American English grammar hman ning nih a ngeih lai. "I am a Chin. We are Chins or we are Chin people" ti a si hnga. Cun "I am speaking in Chin language or I speak in Chins" ti hi aa khat ko lo maw?

A tanglei cherhchan in. "The Image of War, or Service on the Chin Hills" by A.C.E Newland, published in 1894)

Ro Thawng

Singapore